Istorija Beograda kao prestonice ne počinje u 19. veku, već više od četiri stotine godina ranije – sa jednim od najvećih srpskih vladara, despotom Stefanom Lazarevićem.
Despot Stefan Lazarević i prvo proglašenje Beograda za prestonicu
Posle Kosovske bitke 1389. godine Srbija je ušla u jedan od najtežih perioda svoje istorije. Mladi Stefan Lazarević, sin kneza Lazara i kneginje Milice, nasledio je zemlju koja se nalazila između dve velike sile – Osmanskog carstva i Ugarske.
Prelomni trenutak dogodio se 1402. godine, posle čuvene Bitke kod Angore (Ankare), u kojoj je osmanski sultan Bajazit I poražen od Timura. Iskoristivši nastali politički preokret, Stefan Lazarević dobio je u Carigradu vizantijsku titulu despota, a ubrzo potom sklopio savez sa ugarskim kraljem Žigmundom Luksemburškim.
Na osnovu tog sporazuma, 1403. godine Beograd prelazi pod upravu Stefana Lazarevića. Upravo tada počinje novo poglavlje u istoriji grada – Beograd prvi put postaje prestonica srpske države.
Grad koji je vaskrsao
Kada je Stefan stigao u Beograd, grad nije ličio na moćnu prestonicu kakvu danas poznajemo. Posle vekova ratovanja bio je razoren, sa oštećenim bedemima i malobrojnim stanovništvom.
Despot nije video ruševine – video je budućnost.
Odmah je započeo obnovu tvrđave i izgradnju novog administrativnog centra. Tokom njegove vladavine podignuti su:
- nova utvrđenja Gornjeg grada,
- despotov dvor,
- Mitropolitska crkva,
- bolnica,
- biblioteka,
- pristanište na Savi,
- trgovačke četvrti.
Beograd je postao ne samo vojni centar već i kulturno, privredno i versko središte srpske države. Trgovci su dobijali posebne povlastice, zanatlije su pristizale iz različitih krajeva Balkana, a grad je privlačio učenjake, sveštenstvo i plemstvo. Procene govore da je tada imao između 40.000 i 50.000 stanovnika, što ga je svrstalo među najveće gradove jugoistočne Evrope.
„Najlepše mesto od davnina“
Stefan Lazarević nije Beograd doživljavao samo kao tvrđavu.
Njegov biograf, Konstantin Filozof, zapisao je da je despot bio opčinjen gradom i opisivao ga kao:
„najlepše mesto od davnina preveliki grad“.
Ovaj zapis smatra se jednim od najlepših srednjovekovnih opisa Beograda i svedoči koliko je grad bio važan svom vladaru.
Posle Stefanove smrti Beograd ponovo odlazi iz srpskih ruku
Kada je despot Stefan umro 19. jula 1427. godine, prema ugovoru sa ugarskim kraljem, njegov naslednik Đurađ Branković morao je da vrati Beograd Ugarskoj.
Pošto više nije mogao da vlada iz Beograda, Đurađ je odlučio da podigne novu prestonicu.
Tako je nastalo Smederevo.
Izgrađena između 1428. i 1430. godine, Smederevska tvrđava predstavljala je svojevrsni naslednik Beogradske tvrđave i poslednju veliku prestonicu srednjovekovne Srbije.
Pad pod Osmanlije
Beograd je narednih gotovo sto godina ostao ugarski pogranični grad.
Postao je najveća prepreka Osmanlijama na putu ka srednjoj Evropi.
Posle više neuspešnih opsada, sultan Sulejman Veličanstveni osvojio je Beograd 28. avgusta 1521. godine.
Time je završena jedna velika epoha, a grad je narednih gotovo dva veka postao važna osmanska pogranična tvrđava.
Beograd između dva carstva
Tokom narednih vekova Beograd je više puta prelazio iz ruku Osmanlija u ruke Habzburške monarhije i nazad.
Ratovi 1688, 1690, 1717, 1739. i 1789. godine gotovo su potpuno menjali izgled grada.
Svaki novi gospodar rušio je ono što je prethodni izgradio.
Ipak, bez obzira na razaranja, Beograd je ostajao ključ Balkana – grad na ušću Save u Dunav, raskrsnica trgovačkih puteva i jedna od najvažnijih tvrđava Evrope.
